Sanātan is een universele filosofie - Hindoeïsme een modern label dat ons op het verkeerde been zet?

In een tijd waarin identiteit tot heilige graal is verheven, lijken we ons steeds meer vast te klampen aan labels. Alles moet in een hokje passen: christen, moslim, jood, hindoe. Zeker dat laatste label oogt overzichtelijk totdat je ontdekt dat het een misleidende simplificatie is. Het begrip ‘hindoe’ zegt namelijk meer over de geschiedenis van buitenlandse schrijvers dan over de spirituele tradities waar het naar verwijst.

Het oudste spoor van het woord *Hindu* vinden we niet in India zelf, maar bij de Achaemenidische Perzen uit de 6e eeuw v.Chr. Voor hen betekende *Hindu* niets anders dan “mensen aan de overkant van de rivier de Sindhu (Indus).” Geen religie, geen filosofie, geen cultuur. gewoon geografie. In Griekse bronnen duiken vergelijkbare termen op, zoals *Indos*. Tot zover het etiket, inhoudsloos en puur beschrijvend.

De werkelijke verschuiving begint ruim een millennium later, wanneer islamitische rijken het Indiase subcontinent betreden. Arabische en Perzische kroniekschrijvers onder wie Al-Biruni, één van de scherpste waarnemers van zijn tijd gebruikten *Hindu* niet langer geografisch, maar sociaal-religieus. Voor hen was een *Hindu* eenvoudigweg iemand die geen moslim was. Zij maakten geen onderscheid tussen de enorme diversiteit aan Indiase tradities: Vedisch, Tantrisch, Shaiva, Shakta, Vaishnava, filosofische scholen als Samkhya en Nyaya, of religies als jainisme en lokale culten. Alles werd samengevouwen onder één term, vooral bedoeld om bestuurlijke en culturele grenzen te markeren.

Maar het is pas met de Britse koloniale overheersing, vanaf de 18e eeuw, dat *Hindoeïsme* als éénduidige religie werd geconstrueerd. De Britten hadden behoefte aan overzicht: één ‘heilige tekst’, één ‘wet’ (de *Hindu Law*), één ‘religieuze gemeenschap’. In werkelijkheid bestond zo’n eenheid nooit. Veel tradities waren lokaal, fluïde, filosofisch en soms zelfs onderling tegengesteld. De koloniale staat maakte er een systeem van dat paste bij hun bestuursmodellen. Daarmee werd wat ooit een brede beschaving was, omgesmolten tot een religieuze categorie die herkenbaar moest zijn voor het Westen.

Daarachter schuilt echter een veel oudere en rijkere erfenis: **Sanātan Dharma**, letterlijk “de eeuwige weg” of “de eeuwige orde”. Sanātan is geen religieus icoon, maar een filosofische kern die al zichtbaar is in de vroege Vedische literatuur, zich ontwikkelt in de Upanishads, verder verfijnd wordt in de klassieke darshana-scholen, en weer nieuwe vormen vindt in bhakti-, yoga- en tantratradities. Sanātan Dharma is geen gesloten systeem; het is een levende traditie die zich duizenden jaren lang heeft aangepast, uitgebreid en getransformeerd zonder ooit een centraal dogma te claimen.

Toch gebruiken we wereldwijd nog steeds het moderne etiket ‘Hindoeïsme’. En dat heeft gevolgen. Buiten India wekt het woord de indruk van een eenduidige religie, vergelijkbaar met de monotheïstische tradities van het Westen. Maar dat doet onherstelbaar tekort aan de intellectuele en spirituele diversiteit die juist zo kenmerkend is voor de Indiase traditie. Het is alsof je taoïsme, confucianisme en zen in één doosje stopt en het geheel “Chinese religie” noemt.

Psychologisch werkt de terminologie ook door. ‘Hindoe’ klinkt exclusief, cultureel en afgebakend. ‘Sanātan’ klinkt universeel, filosofisch en tijdloos. Het ene label schept een grens tussen binnen en buiten; het andere benadrukt waarden die iedereen kan herkennen: waarheid, compassie, discipline, bewustzijn, respect voor natuur en menselijkheid. Het is belangrijk om te benadrukken dat de hedendaagse hindoe-identiteit reëel is, legitiem en voor miljoenen mensen betekenisvol. Maar het is wel een moderne constructie die niet één-op-één correspondeert met de duizenden jaren oude filosofische traditie waaruit zij is ontstaan. Wie die traditie echt wil begrijpen, moet voorbij het label kijken.

Want soms is één woord, één etiket, één historische verschuiving voldoende om een hele beschaving te verduisteren. En soms is het vervangen van dat woord precies wat nodig is om haar weer helder te zien. In dit geval is dat woord: ‘Sanātan’.

Geschreven door: SatYa
Naam auteur bekend bij de redactie.